Skip to content

C

cãi cọ

Cọ trong cãi cọ cũng chính là cọ trong cọ xát mà nguyên từ (etymon) là cự 拒, có nghĩa gốc là "chống lại", rồi một vài nghĩa phái sinh "nhẹ" hơn như từ chối, phản đối, v.v...

Cãi cọ không phải là từ láy.

cáu kỉnh

Kỉnh là điệp thức của cảnh, một yếu tố Hán Việt, ghi bằng chữ 𢙾, có nghĩa là "oán giận, hờn dỗi".

Cáu kỉnh không phải là từ láy.

cất

  1. Dời đi, đem đi đặt để vào chỗ khác.

    Thí dụ:
    Cất đồ ở đâu?

  2. Nhấc cái gì đó ra khỏi vị trí.

    Thí dụ:
    a. cất gánh = gánh đi

    b. cất nón = dở nón

    c. cất tiếng = lên tiếng
    cất mồm = mở mồm

    d. cất chức = cách chức
    cất nhắc = nâng đỡ

    e. cất cẳng = hất cẳng

    f. cất xác, cất đám: kiêng quan tài đi chôn.

    g. Ngựa cất vó: ngựa sắp phi bon bon.
    Nếu trên đường dài, con ngựa ấy hay nhảy chồm, nhảy vổng lên khiến người ngồi dễ té gọi là "ngựa cất".

    h. Trong Truyện Kiều, Thúy Kiều bị Hoạn Thư cho ra Quan âm các chép kinh, nàng đã lẻn trốn đi bằng cách:
    "Cất mình qua ngọn tường hoa
    Lần đường theo bóng trăng tà về tây."

    Cất ở đây là tự nhấc mình lên một cách nặng nề.

    Cũng trong Truyện Kiều:
    "Mấy lời ký chú đinh ninh
    Ghi lòng tạc dạ cất mình ra đi."

    Cất ở đây là dứt ra mà đi, đi dứt khoát, lẹ làng.

    i. Với Hoạn Thư, trước lúc quyết tâm bắt Kiều về trị tội vì dám léng phéng với Thúc Sinh, tự nhủ:
    "Làm cho nhìn chẳng được nhau
    Làm cho đầy đọa cất đầu chẳng lên."

    Cất ở đây là ngẩng đầu, ngóc đầu.

    j. Trong Truyện Kiều, lúc Kiều và Thúc Sinh làm đám cưới:
    "Kíp truyền sắm sửa lễ công
    Kiệu hoa cất gió, đuốc hồng ruỗi sao."

    "Cất gió" là ngụ ý cái kiệu ấy được nhắc lên, khiêng lên đi nhanh như gió.

  3. Dựng nhà, làm nhà.

    Thí dụ:
    a. cất nhà
    b. cất nóc

    c. Cụ Tam nguyên Yên Đổ:
    "Con có cha như nhà có nóc,
    Bao giờ cất nóc tớ lên cho."

  4. Nhấc cái vó bắt tôm cá ngoài sông rạch.

    Thí dụ:
    Mẹ giục con: "Lấy nón, mẹ sắp đi cất vó."

  5. "Cất vó" là từ chỉ về nghiệp vụ của ngành công an: "Tạo ra những tình huống nhất định, mưu trí chủ động hướng địch hành động theo kế hoạch bố trí sẵn của ta, để bắt gọn cùng một lúc các đối tượng cần bắt của vụ án".

  6. Tự mình làm cho mình.

    Thí dụ:
    Tục ngữ "Đòn dưới đất cất lên lưng" nghĩa là tự mình, tại mình làm cho mình bị đòn roi.

  7. Đun nấu cho nước bốc hơi rồi đọng lại thành chất lỏng.

    Thí dụ:
    cất rượu

cọc

  1. Thanh sắt, gỗ, tre, bê tông cắm xuống đất.

  2. Những đồng tiền tròn được xếp chồng lên cao. Ngày nay có thể là xấp tiền giấy.

    Thí du:
    Trong Hàn nho phong vị phú của Nguyễn Công Trứ:
    "Tiêu dụng lấy chi mà phao phóng, thường giữ ba cọc ba đồng,
    Mùa màng dành để có bao nhiêu, chừng độ một triêng một bó."

    Trong câu trên, "ba cọc ba đồng" nói đầy đủ là "ba cọc mỗi cọc ba đồng", nghĩa là dù có đến ba cọc nhưng thật ra chỉ ba đồng mà thôi, chứng tỏ số tiền ấy ít ỏi.

  3. Đưa trước một khoản tiền để giữ chỗ, tiền thế chân.

    Thí dụ:
    Tiền đặt cọc.

  4. Yếu ớt.

    Thí dụ:
    Cha già con cọc: khi cha đã già mà mới sinh con thì con không được khỏe mạnh như những đứa trẻ khác.

cuống quít

Quít trong cuống quít là một hình vị gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 獝 mà âm Hán Việt hiện hành là huất, có nghĩa là "điên rồ".

cụt ngủn

Cụt hết cỡ, rất ngắn.

cứng cáp

Cáp trong cứng cáp là một hình vị Hán Việt mà chữ Hán là 砝. Chữ này có các âm: kiếp, cáp và pháp. Âm pháp này không liên quan đến phần diễn giải này.

Với âm kiếp, nó có nghĩa là "cứng, rắn", còn với âm cáp thì nó chỉ tiếng đá (vang, kêu). Tuy nhiên, tiếng Việt đã dùng âm cáp để chỉ nghĩa "cứng, rắn".

Cứng cáp không phải là từ láy.

cứu cánh

Cứu cánh nghĩa là mục đích cuối cùng.

Theo Hán Việt tân từ điển (1975) của Nguyễn Quốc Hùng:
Cứu cánh 究竟 nghĩa là cuối cùng — chỗ cuối cùng đạt tới.

Tuy nhiên, phần lớn người Việt đều dùng cứu cánh theo nghĩa "phương tiện cứu vãn". Cách hiểu này là không ổn. Sở dĩ có sự không ổn này là vì chữ cứu viết bằng chữ quốc ngữ chỉ có thể hiểu là "cứu nguy" hay "cứu mạng" mà thôi.

Đối với người châu Âu, cứu cánh (la fin, the end) và phương tiện (les moyens, the means) là hai khái niệm khác nhau, thậm chí đối lập nhau.

Thí dụ:
Những người có lương thức sẽ lên án quan niệm cho rằng cứu cánh (mục đích) biện minh cho phương tiện (hay thủ đoạn). Nghĩa là nếu mục đích đã tốt đẹp thì dùng thủ đoạn nào để đạt được nó cũng đều tốt cả.

Còn đối với phần lớn người Việt, do cách hiểu cứu cánh và phương tiện chỉ là một như trên, họ tránh hẳn được vấn đề đề nan giải về đạo đức học.

cực chẳng đã

Rơi vào trường hợp ngặt nghèo, bất đắc dĩ, nên đành phải ...